Concert event:
a special reunion with the conductor who co-founded the Ictus ensemble
Like Elvis in 1968 or Gloria Lasso in 1985,
the beloved and Serenissimo Georges-Elie returns to the stage!
This tribute concert is organised in the context of La musique du geste,
an upcoming documentary portrait of Georges-Elie Octors by Isabelle Dumont
with the friendly support of Jorge León and produced by RUBIS Productions.

Georges-Elie Octors – known to all the musicians as Géo (pronounced Jay-Oh) – was the musical director of Ictus from 1994 to 2021. During this period, he conducted the vast majority of our concerts. We owe him an enormous debt of gratitude for crafting the ensemble’s unique sound from its first years – more than a sound, in fact, rather a method, a kind of friendship, a way of being together and playing together; a curious blend of obsessive meticulousness and laissez-faire.

To Georges-Elie, rhythm has always been the sole path into the sprawling forest that is music. All paths converge, of course, but for him, rhythm comes first. Don’t forget, after all, that he was also a percussion teacher until his retirement and a formidable virtuoso on the classical timpani. At rehearsals, before talking about anything else – harmony, timbre, phrasing – the ensemble first and foremost had to spend time playing together, really together, deeply immersed in the beat, identifying with and in tune with his gesture. We, the musicians, never tired of contemplating this gesture, the unparallelled elegance with which he would weave musical time. Georges-Elie didn’t make a big deal of it either. He’d developed a way of gesturing without emphasis but rather supple, dance-like, a world away from the ‘contemporary specialist’ conductors prevalent in the 90s, who look stiff as a board beside him.

Never did he say ‘ensemble, please, let’s see… second sixteenth note!’. To him, rhythm isn’t mathematical; it’s a vital leap forward. Whenever we weren’t playing in time, well, it was because his gesture wasn’t clear, or at least that’s what his modesty led him to say. He’d apologise and correct the gesture, repeating it with greater clarity and focus. Or he’d utter some enigmatic phrase that somehow clicked: ‘Just some points in space here!’ or his famous ‘whoever plays last wins!’ (to ensure successful syncopations).

Himself the son of a conductor, Georges-Elie can make a whole table erupt in laughter at dinner by channelling the great leaders of the post-romantic tradition. He knows it all by heart: the hilarious and outrageous stories about these legendary leaders, the machos, the tyrants, the bullies, the spoiled kids. He himself was never like that. For one, he was always simply incapable of getting angry. It may have bothered him a bit during his youth, but after realising how people loved him as he was, he learned to love himself, and everything just worked out.

“It’s good to cross the great water, for there are no obstacles.” So wrote the wise authors of the I Ching, telling us it’s time to grasp our chance. And that is precisely what being a conductor means to Georges-Elie, no more and no less – playing on chance, removing obstacles, smoothing out time, giving others an opportunity to cross the great waters. Because once the rhythm is found, when flowing gesture wins out over stiffness and awkwardness, everything else falls into place: the harmonic backbone falls into place, then the phrasing, then the form. There are no more obstacles, and all are free to contribute their own inventions, suggestions, even their own impertinence. And so the music goes on…
    

PROGRAMME NOTES

Thierry De Mey: MUSIQUE DE TABLES

To open this concert, we wanted first of all to salute Georges-Elie's unfailing friendship with Thierry De Mey, which undoubtedly grew out of a shared conception of artistic elegance. The right rhythm is first and foremost the right gesture. Good music requires a perfect balance of tact and nervousness: the flair.

Dirk, Géry and Georges-Elie were filmed by Thierry in 1999 in an anthological Musiques de Tables. Since then, the piece has become a “classic of the 20th century”, and has been featured here and there in percussion competitions. But we swear, no one else has taken the strange humor of this piece, still imbued with the Flemish touch of the '80s, so far as our three guys.

Christopher Trapani: WATERLINES

Christopher Trapani’s Waterlines, in the words of Shakespeare’s The Tempest, rescues from a disaster something rich and strange. That disaster was Hurricane Katrina, the costliest storm in American history. Katrina struck Louisiana on 29 August 2005, killing around 1200 people, and afterwards, the damage was exacerbated by the government’s stilted response. More than anything else, the rumours and fake reports from the aftermath of Katrina bear witness to the deep class division of American society.

Trapani, a native of New Orleans, recalled: ‘the fear of losing everything from the concrete to the intangible, from houses and photo albums to cultural traditions.’ As he sifted through vintage recordings of Southern music, recalling the earlier cataclysm of the 1927 Mississippi River Flood, Trapani began to conceive a substantial work solemnizing Katrina and paying tribute to his Southern musical heritage. Trapani draws germs of musical material from the late 1920s and 1930s: recordings by the Carter Family, Kokomo Arnold, Bessie Smith, Ramblin’ Thomas, Charley Patton, and Lonnie Johnson. These old blues and country songs provide lyrics and elements of harmonic, rhythmic, and gestural material.
Waterlines: the CD on Bandcamp

The two songs we have extracted from the cycle mark a reunion with one of Georges-Elie Octors' most faithful accomplices: soprano Donatienne Michel-Dansac. Donatienne can also be heard in two famous recordings conducted by Octors, which marked the beginning of the 20th century: Avis de Tempête by Georges Aperghis (2004), and An Index of Metals, the last work by Fausto Romitelli (2003).

Morton Feldman: The viola in my life

Morton Feldman has become a household name, around which all generations can agree. His art of the “paradoxical loop”, which captures the memory and gently disorients it - always the Same, never the Same - has never seemed so fresh, so visionary, as in our age of neuro-cognitive studies. From the ensemble's very beginning, thirty years ago, a young pianist and professor of musical analysis by the name of Jean-Luc Fafchamps had succeeded in establishing at Ictus a cult following for the New York composer, even more so than for his accomplice John Cage.

As truculently as Cage, Feldman has nourished musical literature with reflections and aphorisms worthy of Zen Buddhist masters. Modern music, according to Feldman, meant nothing other than the emancipation of sound for itself. It's your Beethoven who's intellectual, he said, with all those useless operations he applies to his motifs! With Feldman, it's Georges-Elie's Taoist side that we want to highlight. Music can't be “conducted” - how vain! You just have to learn to let it go.

Georges Aperghis: Les Sept Crimes de l'Amour (The Seven Crimes of Love)

This piece is typical of Georges Aperghis' style in the late 70s.
In 1979, the ATEM (Atelier Théâtre Musique) that Aperghis had founded with Edith Scob, Jean-Pierre Drouet and Michael Lonsdale was in full swing. During this particular period, work after work, Aperghis explored in music all the registers of familiar strangeness: the weirdness that consists in being human, the astonishment that comes to us from speech, the monstrosity of the musician's body flanked by its prostheses.

It's true that Les sept crimes is a chamber piece performed without Georges-Elie, but it seemed to us that throwing such a party without inviting Aperghis' music would be like organizing a christening without inviting all the fairies: it would bring us great misfortune! The friendship between the two men is worthy of an entire book. Beyond the strictly human factors, let's note a certainty they shared and which always connected them - a certainty that Boulez would not have denied: a real delirium, it requires a lot, a lot of work.

Gérard Grisey: Vortex Temporum III

... and to close the concert, it's once again a question of friendship: the lovely blend of tenderness and professional respect that has bound Georges-Elie Octors and Anne Teresa De Keersmaeker together for thirty years. How many times have we performed Vortex Temporum with our friends from Rosas, in theatres in the evening, or in museums at all hours of the day? Hundreds.

Gérard Grisey, Kaaija Saariaho, Magnus Lindberg and Fausto Romitelli, four composers whom Georges-Elie conducted enormously, represented so many facets of the so-called “spectral” aesthetic, whose development was perfectly contemporary with his career as a conductor. The word “spectralism” has come to designate a holistic approach to musical phenomena, expressed by the metaphor of “zooming” into sound, as well as a retro-feedback of electronic music practices on instrumental practice. Whatever his instrument, the contemporary musician has expanded his lexicon and now thinks in terms of “filtering”, “spectrum sweep” and “frequency modulation”. With its pseudo-electronic harmony, hypnotic loops and simultaneous tempos knotted into a braid, Vortex blows a stormy wind in the whitish light of the Cosmos' birth.

“Musical art is violent art par excellence. It allows us to perceive what Proust called a little time in its purest state”, wrote Gérard Grisey. It's these bursts of violence that we wanted to hear at the end of this evening. Whatever we may have written earlier, when we spoke of Georges-Elie Octors in terms of elegance, humour or precision, we could not close this golden book without evoking the bravery of a very romantic heart, who willingly pushed his friends to all extremes! But for reasons of modesty, we'll be talking about it in the bar after the concert, off the record | We look forward to seeing you there! Have a great evening!

Jean-Luc Plouvier
proofread by Tom Pauwels

Een concert-event
een weerzien met dirigent en mede-oprichter van Ictus.
Net zoals Elvis in 1968 of Gloria Lasso in 1985,
staat Georges-Elie, onze geliefde serenissimo, opnieuw op de planken!
In aanwezigheid van een pleiade van vrienden, vriendinnen en drie generaties muzikanten!
Dit hommageconcert kadert binnen La musique du geste,
een documentaire in wording over Georges-Elie Octors, gerealiseerd door Isabelle Dumont
met Jorge León achter de camera (RUBIS Productions).

Georges-Elie Octors – die alle musici kennen als ‘Géo’ (zeg ‘zjee-joo’, op zijn Frans) – was muzikaal directeur van Ictus van 1994 tot 2021. Tijdens die periode dirigeerde het merendeel van onze concerten. We hebben het aan hem te danken dat het ensemble vanaf het prille begin een bijzondere klank had – meer dan zomaar een geluid, maar eerder een methode, een manier om bevriend te zijn, samen te zijn en samen te spelen: een vreemd mengsel van dwangmatige precisie en laisser-faire.

Voor Georges-Elie was ritme altijd de enige mogelijke benadering om zich een weg te banen doorheen het immense muziekwoud. Het is waar dat alle paden elkaar kruisen, maar voor hem beginnen ze telkens bij het ritme. We mogen niet vergeten dat hij tot zijn pensioen ook percussieleraar en een formidabele virtuoos op klassieke pauken was. Bij het begin van elke repetitie, voordat er over iets anders – harmonie, timbre of frasering – kon worden gepraat, moesten we eerst en vooral samen spelen, echt heel erg samen, in de diepste diepten van de beat, één met zijn gebaar en tot het uiterste van zijn gebaar. En wij, de muzikanten, zijn het nooit beu geraakt om dat gebaar en de ongeëvenaarde elegantie waarmee hij het tempo aanwakkerde, te aanschouwen. Voor de rest maakte Georges-Elie niet te veel drukte: hij had een soepel dansend gebaar ontwikkeld dat vrij van pathos mijlen ver verwijderd was van de ‘gespecialiseerde hedendaagse’ dirigenten die in de jaren 90 floreerden en naast hem stijver dan een semafoor leken.

Nooit klonk het: ‘Allemaal samen, alstublieft, komaan, op de tweede zestiende !’ Ritme is voor hem immers allesbehalve wiskunde, het is een levensbelangrijke sprong. Als wij niet strak in de maat speelden, wel, dan was dat omdat zijn gebaar niet duidelijk was – dat was toch wat hij in alle bescheidenheid veinsde te geloven. Hij bood zijn excuses aan en corrigeerde zijn gebaar, meestal met het oog op meer eenvoud en concentratie. Of hij sprak een raadselachtige zin uit waardoor alles op zijn plaats viel: ‘hier gewoon puntjes in de ruimte!’ of zijn beroemde ‘de laatste die speelt, krijgt gelijk!’ (om unisono syncopes uit te voeren).

Georges-Elie is zelf de zoon van een dirigent en hij is in staat om tijdens een maaltijd de hele tafel aan het lachen te brengen door grote dirigenten uit de postromantische traditie te imiteren. Hij kent ze van buiten, alle grappige of vreselijke verhalen over legendarische dirigenten, übermannen, tirannen, pestkoppen, verwende kinderen. Maar zelf heeft hij zich nooit zo gedragen. Eerst en vooral is hij gewoon nooit in staat geweest om boos te worden. In zijn jeugd was hij daarover waarschijnlijk een beetje verbitterd, maar toen hij later besefte dat hij net daardoor zo geliefd was, heeft hij geleerd om van zichzelf te houden en ging het allemaal vanzelf.

‘Het is bevorderlijk het grote water over te steken, er is geen hindernis,’ schreven de wijze auteurs van de I Tjing om te zeggen dat het tijd is om je kans te grijpen. En dat is precies wat een dirigent volgens Georges-Elie doet, en niets anders – maar ook niets minder: kansen bevorderen, hindernissen wegnemen, het ritme vloeiender maken en anderen de kans geven om het diepe water over te steken. Want zodra het ritme gevonden is, zodra het vloeiende gebaar de overhand krijgt op stijfheid en verlegenheid, dan volgt al de rest: de harmonische ruggengraat valt op zijn plaats, gevolgd door de frasering en de vorm. Er zijn geen hindernissen meer en iedereen kan met zijn eigen uitvinding, voorstel of zelfs zijn onbeschaamdheid uitpakken. En de muziek speelt zichzelf …
    

Programma aantekeningen

Thierry De Mey : tafelmuziek

Als opener van dit concert brengen we, ere aan wie ere toekomt, hulde aan Georges-Elie’s nooit aflatende vriendschap met Thierry De Mey, ontstaan en gegroeid uit een gedeeld verlangen naar artistieke elegantie. Die elegantie vertaalt zich in een constant zoeken naar het perfecte ritme en het daarbij horende juiste gebaar, een stijlvol laveren tussen hoffelijkheid en rusteloosheid.

Dirk, Géry en Georges-Elie werden in 1999 door Thierry gefilmd voor een bloemlezing Musiques de Tables. Sindsdien groeide het stuk uit tot een veelgespeelde 20ste eeuwse klassieker en werd het zelfs een opgelegd werk tijdens diverse percussie competities.

Maar toch is en blijft het Ictus copyright : niemand anders dan Dirk, Géry en Georges-Elie zijn ooit zo diep doorgedrongen tot de bizarre humor van dit werk, een stijlicoon van de Flemish touch van de jaren ’80.

CHRISTOPHER TRAPANI: WATERLINES

Shakespeare schreef ooit in the Tempest dat uit een ramp ook iets moois en bijzonders kon ontstaan. Een beter citaat om Christopher Trapani’s Waterlines te parafraseren is nauwelijks denkbaar.

Die ramp was de orkaan Katrina, geen enkele storm richtte ooit zoveel schade aan in de VS. Katrina trof Louisiana op 29 augustus 2005, meer dan 1200 mensen kwamen om en de nefaste gevolgen van de natuurramp liepen veel hoger op dan noodzakelijk door de traagheid waarmee de overheid de hulpverlening op gang bracht. Een aan waanzin grenzende fake berichtgeving en rapportage nadien vormden eens te meer het meest treffende bewijs van de enorme polarisatie in de Amerikaanse samenleving.

Trapani, geboren in New Orleans (dat het dekor van het oog van de storm was), liet het volgende optekenen : ‘Het gevoel van shock onmiddellijk na de storm staat nog altijd in mijn geheugen gegrift. De angst om alles te verliezen, tastbare en niet-tastbare dingen, gaande van huizen, fotoalbums tot culturele tradities.’ Later , tijdens het beluisteren van oude originele opnames met muziek uit het zuiden van de VS, werd hij geconfronteerd met verhalen over voorbije catastrofes (onder meer de Mississipi overstroming 1927). Bij Trapani groeide toen het idee een groots fresco te componeren ter nagedachtenis aan Katarina maar terzelfdertijd als hulde aan zijn eigen muzikale roots.

Inspiratiebronnen daarbij waren opnames uit de jaren 20-30 van onder meer de Carter Family, Kokomo Arnold, Bessie Smith, Ramblin’ Thomas, Charley Patton en Lonnie Johnson. Trapani vond in die oude blues- en countrynummers niet alleen tekstuele inspiratie maar ook nieuwe invalshoeken naar harmonie, ritme en bewegingsexpressie.

Waterlines: de CD op Bandcamp

De twee nummers die we uit de cyclus selecteerden vormen tevens een blij weerzien met één van Georges-Elie Octors' trouwste partners in crime: sopraan Donatienne Michel-Dansac. Vergeten we daarbij niet dat Donatienne ook het absoluut stralende middelpunt is van twee geruchtmakende Ictus opnames waarmee we de twintigste eeuw binnenrolden, all twee onder een bezielde leiding van Octors: Avis de Tempête van Georges Aperghis (2004), en An Index of Metals, het laatste werk van Fausto Romitelli (2003).

MORTON FELDMAN: THE VIOLA IN MY LIFE

Morton Feldman werd al tijdens zijn leven een begrip, zijn muziek een ontmoetingsplaats voor zoveel generaties. Zijn ultieme kunst van de 'paradoxale oneindige cirkelbeweging', vangt het geheugen maar bedwelmt het ook, altijd maar toch nooit op dezelfde manier. Nooit klonk deze muziek zo fris, zo visionair als in het huidig tijdperk van neuro-cognitieve wetenschap. Sinds het begin van Ictus, dertig jaar geleden, slaagde een jonge pianist en muziekanalyse leraar, genaamd Jean-Luc Fafchamps, erin om bij Ictus een cultstatus te creëren voor deze New Yorkse componist.
Even eigenzinnig als zijn spitsbroeder John Cage heeft Feldman de muziekliteratuur gevoed met reflecties en aforismen die de meesters van het Zenboeddhisme waardig zijn. Moderne muziek betekende volgens Feldman niets meer dan zelfemancipatie van geluid. ‘Er is niets intellectueels aan onze kunst,’ polemiseerde hij, ‘Jullie Beethoven daarentegen is intellectueel, met al die nutteloze motiefomspelingen!’
Bij Feldman belichten we Georges-Elie's taoïstische kant. ‘Muziek kan je immers niet 'dirigeren' -vanitas vanitatum ! Laat het gewoon los...’

GEORGES APERGHIS: LES SEPT CRIMES DE L'AMOUR (DE ZEVEN LIEFDESMISDADEN)

Dit stuk is typerend voor de stijl van Georges Aperghis aan het einde van de jaren 70.
In 1979 was het ATEM (Atelier Théâtre Musique) dat Aperghis had opgericht met Edith Scob, Jean-Pierre Drouet en Michael Lonsdale in volle bloei. In die periode verkende Aperghis in al zijn composities de diverse betekenislagen van het begrip Umheilichkeit. Een beklemd gevoel dat ontstaat door het mens zijn, de verbazing die we tonen, blootgesteld aan spraakanomalieën of aan de monstruositeit van ons eigen lichaam (als musicus), met als verlengstuk of prothese het instrument dat we bespelen.

Zeker , Les sept crimes is een kamermuziekwerk dat geen rol voorziet voor Georges-Elie, maar een huldeconcert Georges-Elie Octors organiseren zonder een plaatsje te geven aan Georges Aperghis is als een driekoningentaart serveren zonder boon : daar trek je alleen maar ongeluk mee aan. De vriendschap tussen deze twee (voor)naamgenoten verdient eigenlijk een heel boek. Afgezien van die hechte vriendschap deelden ze vooral een ongelooflijke arbeidsethiek, een noeste werkdrift die tot aan de grenzen van het delirium reikt, iets wat zelfs Pierre Boulez gelukkig zou gemaakt hebben.

GERARD GRISEY: VORTEX TEMPORUM III

... hoe kunnen we dit concert beter af sluiten dan door een hommage te brengen aan die schattige vriendschap, een mix van tederheid en respect, die Georges-Elie Octors en Anne Teresa De Keersmaeker al dertig jaar met elkaar verbindt. Hoe vele honderden malen voerden we Vortex Temporum al niet uit met onze vrienden van Rosas, 's avonds of op alle mogelijke uren van de dag in musea en theaters ?

Gérard Grisey, Kaaija Saariaho, Magnus Lindberg en Fausto Romitelli, vier componisten die Georges-Elie nauw aan het hart liggen, vertegenwoordigen evenveel facetten van de zogenaamde “spectrale” esthetiek, waarvan de ontwikkeling perfect parallel liep aan Géo’s carrière als dirigent.
'Spectralisme', een holistische benadering van muzikale fenomenen, zoomt metaforisch in op geluid maar geeft terzelfdertijd een retro-feedback van elektronische muziek op de instrumentale praktijk.
Los van hun instrumentenkeuze hebben hedendaagse muzikanten vandaag hun lexicon verbreed en denken ze in termen van 'filteren', 'spectral sweep' en 'frequentiemodulatie'. Met zijn pseudo-elektronische harmonie, hypnotiserende loops en gelijktijdige tempo's die zich als een DNA chromosoom in elkaar knopen, waaiert Vortex Temporum uit in het witachtige licht van een dystopische stormachtige wereld.

“Muziek is gewelddadige kunst bij uitstek. Het stelt ons in staat om waar te nemen wat Proust een beetje tijd in zijn puurste eigenheid noemde”, schreef Gérard Grisey. Het zijn deze gewelddadige uitbarstingen die we aan het einde van deze avond wilden horen. Wat we ook eerder schreven over Georges-Elie Octors in termen van elegantie, humor of precisie, toch kunnen we dit gouden boek niet afsluiten zonder zijn moedig romantische hart te vermelden, een heel groot hart dat zijn vrienden en -innen gewillig tot het uiterste dreef ! Maar zoals de bescheidenheid gebiedt, praten we daarover slechts in de bar na het concert, off the record | Tot dan !
Geniet van deze avond !
     
Jean-Luc Plouvier
NL vertaling en bewerking: Piet Van Bockstal

Concert-événement :
grandes retrouvailles avec le chef d’orchestre en compagnie duquel s'est construit l'ensemble Ictus.
Comme Elvis en 1968, ou Gloria Lasso en 1985,
le très-aimé et sérénissime Georges-Elie remonte une fois encore sur les planches. Il y aura plein d’amies et d'amis, et trois générations de musicien·nes !
Ce concert d’hommage est organisé dans le cadre de La musique du geste,
futur portrait documentaire sur Georges-Elie Octors réalisé par Isabelle Dumont,
avec la participation amicale de Jorge León, et produit par RUBIS Productions.

Georges-Elie Octors — que les collègues appellent « Géo » — a été le directeur musical d’Ictus de 1994 à 2021. Durant cette période, il a dirigé la grande majorité de nos concerts. Nous lui devons d’avoir forgé dès les premières années la sonorité particulière de l’ensemble — qui était bien plus qu’un son, et s’apparentait davantage à une méthode, à une certaine façon d’être ami·es, d’être ensemble et de jouer ensemble : une étrange mixture de précision obsessionnelle et de laisser-faire.

Pour Georges-Elie, le rythme a toujours été le seul chemin d’entrée possible pour s’y retrouver dans l’immense forêt de la musique. Tous les chemins convergent, c’est vrai, mais pour lui le rythme est premier. Il faut se rappeler qu’il fut également professeur de percussion jusqu’à sa retraite, et un redoutable virtuose de la timbale classique. Lorsque la répétition commençait, avant de parler de quoi que ce soit d’autre — harmonie, timbre ou phrasé —, il fallait d’abord et avant tout jouer ensemble, très très ensemble, au fond du fond du beat, en identification à son geste, au bout de son geste. Et nous, les musicien·nes, ne nous sommes jamais lassé·es de contempler ce geste, et l’élégance inégalée avec laquelle il brassait le temps musical. Georges-Elie n’en faisait pas des tonnes, du reste : il avait mis au point un geste sans emphase, mais souple et dansé, à mille lieues de ces chefs « spécialisés contemporains » qui foisonnaient dans les années 90 et qui, à côté de lui, semblaient plus raides que des sémaphores.

Jamais il ne nous a dit : « ensemble, s’il vous plait, voyons, deuxième double croche ! ». Car le rythme pour lui est tout sauf une mathématique, c’est un bondissement vital. Quand nous n’étions pas rythmiquement impeccables, eh bien, c’est que son geste n’était pas clair — c’est du moins ce qu’il faisait modestement semblant de croire. Il s’excusait et corrigeait son geste, en l’amenant en général vers plus de sobriété et de concentration. Ou il lançait une phrase énigmatique, qui faisait déclic : « ici, juste des points dans l’espace ! », ou encore son célèbre « celui qui joue le dernier aura raison ! » (pour réussir les syncopes à l’unisson).

Lui-même fils de chef d’orchestre, Georges-Elie est capable de faire rire toute la table dans un dîner, en pastichant les grands chefs de la tradition postromantique. Il les connaît par cœur, toutes les histoires amusantes ou atroces de ces chefs légendaires, les surmâles, les tyrans, les harceleurs, les enfants gâtés. Mais lui ne s’est jamais comporté de la sorte. D’abord, il a toujours été tout simplement incapable de se fâcher. Il en a sans doute tiré un peu d’amertume dans sa jeunesse puis, voyant combien on l’aimait comme ça, il a appris à s’aimer lui-même, et tout s’est mis à rouler tout seul.

« Il est bon de traverser les grandes eaux, il n’y a pas d’obstacle », écrivaient les sages rédacteurs du Yi King pour dire que l’heure est à la chance. Et c’est exactement cela, un chef d’orchestre selon Georges-Elie, rien d'autre que cela — mais rien de moins : favoriser la chance, ôter les obstacles, fluidifier le temps, et laisser aux autres la possibilité de traverser les grandes eaux. Car lorsque le rythme est trouvé, quand le geste fluide l’a emporté sur la raideur et l’embarras, alors tout le reste suit : la colonne harmonique se met en place, puis la phrase, puis la forme. Il n’y a plus d’obstacle, et chacun peut y aller de son invention, de sa proposition, et même de son impertinence. Et la musique va...
     

NOTES DE PROGRAMME

Thierry De Mey : MUSIQUE DE TABLES

       
Pour ouvrir ce concert, nous avons d'abord voulu saluer l'amitié indéfectible de Georges-Elie avec le compositeur Thierry De Mey — une amitié qui, sans aucun doute, s'est nouée autour d'une certaine conception de l'élégance artistique. Le rythme juste, c'est d'abord le geste juste. La bonne musique exige un parfait dosage de nervosité et de tact : le chien.

Dirk, Géry et Georges-Elie ont été filmés par Thierry en 1999 dans une Musique de Tables d'anthologie. Depuis, la pièce est devenue ce qu'il faut bien appeler un « classique du 20ème siècle », et s'est retrouvée ci et là « œuvre imposée » dans les concours de percussion. Mais personne d'autre que nos trois gaillards, nous le jurons, n'a poussé aussi loin l'étrange humour de cette pièce, encore tout imprégnée de la Flemish touch des années 80.
           

    

Christopher Trapani : WATERLINES

       
Waterlines de Christopher Trapani semble vouloir sauver du désastre « quelque riche et étrange chose », pour citer La Tempête de Shakespeare. Le désastre : l’ouragan Katrina, soit le phénomène météorologique auquel l’histoire américaine a payé le plus lourd tribut. Katrina a ravagé la Louisiane le 29 août 2005, faisant environ 1200 victimes et des dégâts aggravés par la médiocrité de la réponse gouvernementale. Plus que n’importe quel autre événement, les rumeurs et les faux rapports qui ont suivi Katrina ont témoigné du profond clivage de classes dans la société américaine.

« La sensation immédiate de choc après l’ouragan reste à jamais imprimée dans mon esprit », note Christopher Trapani, originaire de la Nouvelle-Orléans, « cette angoisse de tout perdre, du plus concret au plus immatériel, des maisons aux albums de photos, en passant par les traditions culturelles. » Tandis qu’il passait au crible de vieux enregistrements de musique du Sud, qui évoquaient la crue catastrophique du Mississippi en 1927, Trapani a commencé d'entrevoir l’idée d’une œuvre d’importance dédiée à Katrina, qui rendît par ailleurs hommage à son propre héritage musical du Sud. Il est allé piocher dans l'archive tout un matériel germinal, fait de bouts de musique enregistrée vers la fin des années ’20 et ’30 : la famille Carter, Kokomo Arnold, Bessie Smith, Ramblin’ Thomas, Charley Patton et Lonnie Johnson. À ces anciennes chansons de blues et de country, il a emprunté des paroles et des éléments harmoniques, rythmiques et gestuels.
Waterlines: le CD sur Bandcamp

Les deux chants que nous avons extraits du cycle sont l'occasion de retrouvailles avec l'une des plus fidèles complices de Georges-Elie Octors : la soprano Donatienne Michel-Dansac. C'est également Donatienne que l'on peut entendre dans deux fameux enregistrements dirigés par Octors, qui ont marqué le début du 21e siècle : Avis de Tempête de Georges Aperghis (2004), et An Index of Metals, la dernière œuvre de Fausto Romitelli (2003).
       

    

Morton Feldman : The viola in my life

         
Morton Feldman fait aujourd'hui consensus : autour de son nom s'accordent toutes les générations. Son art de la "boucle paradoxale", qui capture la mémoire et la désoriente en douceur — toujours le Même, jamais le Même —, n'a jamais paru si frais, si visionnaire, qu'à l'âge des études neuro-cognitives qui est le nôtre. Dès les débuts de l'ensemble, il y a trente ans, un jeune pianiste et professeur d'analyse musicale du nom de Jean-Luc Fafchamps avait réussi à faire germer chez Ictus un culte pour le compositeur new-yorkais, plus encore que pour son complice John Cage.

Avec autant de verve que Cage, d'ailleurs, Feldman a nourri la littérature musicale de réflexions et d'aphorismes dignes des maîtres du bouddhisme Zen. La musique moderne, selon Feldman, ne signifiait rien d'autre que l'émancipation du son pour lui-même. Notre art n'a rien d'intellectuel, polémiquait-il, c'est votre Beethoven qui est intellectuel, avec toutes ces opérations volontaristes qu'il applique à ses motifs ! Avec Feldman, c'est la part taoïste de Georges-Elie que nous voulons faire entendre. La musique ne se "dirige" pas — quelle vanité ! —, il faut seulement apprendre à la laisser passer.
      

    

Georges Aperghis : Les sept crimes de l'amour

       
Cette pièce est typique du style de Georges Aperghis à la fin des années 70.
En 1979, l'ATEM (Atelier Théâtre Musique) qu'Aperghis avait fondé avec Edith Scob, Jean-Pierre Drouet et Michael Lonsdale, tourne à plein régime. Lors de ce moment particulier, œuvre après œuvre, Aperghis explore en musique tous les registres de la familière étrangeté : la bizarrerie qui consiste à être humain, l'étonnement qui nous vient de la parole, la monstruosité du corps musicien flanqué de ses prothèses.

Les sept crimes est pris en charge par la nouvelle génération de nos musiciens. C'est une pièce de chambre qui se joue sans Georges-Elie, c'est vrai, mais il nous a semblé que donner une telle fête sans y convoquer la musique d'Aperghis, ce serait comme organiser un baptême où n'auraient pas été invitées toutes les fées : cela nous porterait grand malheur ! L'amitié entre les deux hommes mériterait tout un livre. Au-delà des facteurs proprement humains, notons une certitude qu'ils partagent et qui les a toujours reliés au quart de tour — certitude que n'aurait d'ailleurs pas reniée un Boulez : pour bien délirer, il faut beaucoup, beaucoup travailler.
       

    

Gérard Grisey : Vortex Temporum III

       
... Et pour clôturer le concert, c'est encore d'amitié qu'il s'agira : l'adorable alliage de tendresse et de respect professionnel qui, trente années durant, ont lié Georges-Elie Octors et Anne Teresa De Keersmaeker. Combien de fois avons-nous joué Vortex Temporum avec nos amies et amis de Rosas, le soir dans les théâtres, ou à toute heure du jour dans les musées ? Cela se compte en centaines.

Les œuvres de Gérard Grisey, Kaaija Saariaho, Magnus Lindberg, Fausto Romitelli, que Georges-Elie a énormément dirigées, ont représenté autant de facettes de l'esthétique dite "spectrale", dont le développement a été parfaitement contemporain de sa carrière de chef. Le mot "spectralisme" a désigné une approche holistique du phénomène musical, nourrie par la métaphore du zoom dans le son, ainsi que par le rétro-feedback des pratiques du studio électronique sur la pratique instrumentale. Quel que soit leur instrument, les musiciennes et musiciens contemporain·es ont élargi leur lexique et pensent désormais en termes de "filtrage", de "balayage du spectre", de "modulation de fréquence". Avec son harmonie pseudo-électronique, ses boucles hypnotiques, ses différents tempos simultanés qui se nouent en tresse, Vortex fait souffler un vent de tempête, dans la lumière blanchâtre d'une genèse du monde.

"L'art musical est l'art violent par excellence. Il nous donne à percevoir ce que Proust appelait un peu de temps à l'état pur", écrivait Gérard Grisey. Ce sont ces éclats de violence que nous voulions entendre pour terminer cette soirée. Quoi que nous ayons écrit plus haut, lorsque nous convoquions au sujet de Georges-Elie Octors les notions d'élégance, d'humour ou de précision, nous ne pouvions fermer ce livre d'or sans évoquer la bravoure d'un cœur très romantique, qui pousse volontiers ses ami·es à tous les excès ! Mais de cela, pudeur oblige, nous reparlerons au bar après le concert, à micros fermés | See you there ! Bonne soirée à toustes !
    
Jean-Luc Plouvier