Kroniek van het universum — Notities van een gesprek met Fabrizio Cassol BEKEND ONDER DE NAAM VAN DE MAAN ‘Aka Moon is in 1992 op het podium van het Kaai Café in Brussel ontstaan, met, naast mezelf, Stéphane Galland en Michel Hatzigeorgiou. Dit trio vormde een voortzetting van het kwartet Nasa Na met Pierre Van Dormael, maar kwam ook voort uit een breuk en een schok: onze reis naar Centraal-Afrika en onze ontmoeting daar met het Aka-pygmeeënvolk. We maakten kennis met hun muziek die in een eeuwenoude orale traditie geworteld is en die een verbluffende ritmische en melodische complexiteit bezit_ Het kwam er voor ons op aan om de vruchten van deze reis te plukken. En dat grondig te doen. Diegenen die erheen wilden gaan, gingen erheen_ Vanaf toen is mijn hele muzikale activiteit toegespitst op Aka Moon, is Aka Moon gaan heten, is een groot netwerk geworden van verbindingen en ontmoetingen vanuit deze groep en vanuit deze exploratie van het ritme. Een dubbele concentratie: met dit trio als basis, als middelpunt van uitstraling en op het muziekmateriaal van Aka Moon als matrijs van duizend mogelijke soorten muziek. Een verruiming van de herinnering, in achterwaartse en voorwaartse richting, een assimilatie van herinneringen van muzikanten die we kruisten op onze omzwervingen, herinneringen van andere culturen en van 24 mijn eigen cultuur of ze nu oraal of geschreven werden overgedragen. REIS NAAR AFRIKA — VERALGEMEENDE POLYRITMIE De eerste periode van Aka Moon, zijn eerste werk, bestond in wezen uit de exploratie van de twee dimensies van het ritme. Eerst en vooral die van de groove, van de dans en de trance, vertrekkend van korte en repetitieve ritmes, en van hun fysieke efficiëntie wat ik vibratieniveaus noem. Vervolgens die van het ritme gedacht als een systeem van snelheidsproporties. Sedertdien hebben de thema’s die ik schreef altijd bepaalde kenmerken. Ten eerste zijn ze van begin af aan gedacht als meervoudig, als contrapuntisch. In dat opzicht zijn alle instrumentaties mogelijk, zelfs en vooral wat het slagwerk betreft. Want het slagwerk wordt als melodisch beschouwd, het produceert ritmische frasen. Vervolgens worden de melodieën gekalibreerd om verschillend accentueringen, verschillende ritmische cesuren mogelijk te maken; dat is een rechtstreekse toepassing van de Afrikaanse muziek, waarin dezelfde melodie vloeiend evolueert van het binaire naar het ternaire, van 3/4 naar 6/8. Haar profiel verandert niet, alleen de manier van fraseren verandert haar. Wij passen dat niet alleen toe op de verhoudingen van 2 en 3, maar verbreden dat tot 5, tot 7_ Alles is dus meteen al meervoudig en vermenigvuldigbaar. Elk stuk is een zaadje dat moet kiemen om zijn potentieel vermogen te laten horen. Bij elke nieuwe uitvoering, een nieuwe vrucht. ALSO KNOWN AS Daarna zijn we begonnen met het veralgemenen van de mogelijkheid om te stapelen. Niet alleen verschillende ritmische proporties, maar ook meerdere stukken tegelijkertijd. Elke muzikant had de vrijheid om op elk moment, door middel van een systeem van muzikale signalen, het verloop van het stuk te veranderen. Vandaar altijd veranderende vormen_ Van één tot drie uur, in één keer_ Dat was de absolute urgentie, wat me de essentie van de jazz lijkt te zijn, het creëren in reële tijd. Maar binnen het kader van gecomponeerd materiaal, dat volledig moet uitgeprobeerd worden. Uit die tijd dateert ook de gewoonte om een Aka Moon muzikaal lexicon op te stellen, dat de schat vormt van zijn muzikanten. Dat is de dubbele betekenis van Aka: de naam van het pygmeeënvolk en de beginletters van also known as, bijgenaamd. Zo hebben we het ritme-bijgenaamd-maan, het ritme-bijgenaamd-dans (Aka Dance), het ritme-bijgenaamd-gebaren (Aka Moves), of waarheid (Aka Truth), enz_, die ons basisvocabularium vormen. REIS NAAR INDIA — HET RITME OP LANGE TERMIJN Na meerdere reizen naar India zouden de dingen een nieuwe wending krijgen. Doorslaggevend was de ontmoeting met U.K. Sivaraman, grote meester van de mrudangam. De mrudangam is de emblematische percussie uit Zuid-India, die wat haar functie betreft dicht aanleunt bij de tabla’s (typisch voor het noorden), maar gespeeld wordt op één enkele cilindertrom met twee parallelle vellen. Met Sivaraman verlieten we de korte en groovy polyritmieën, om het ritme op lange termijn te bestuderen. De Zuid-Indische Karnataka-muziek is een uitzonderlijk verfijnde kunst, gestructureerd volgens een aantal onberekenbare elementen en zorgvuldig geïnventariseerde mogelijkheden, opklimmend van het zeer eenvoudige tot het uiterst complexe. Ze laat zeer lange ritmische periodes toe. Sivaraman bijvoorbeeld, kan maten van 128 tijden aan, die hij onderverdeelt in triolen, quintolen en fracties van 11 of 13, enz_ Hierin vonden we een verwantschap met ons onderzoek naar ritme dat tegelijkertijd als één en als meervoudig gedacht is, naar een ritme dat op basis van een enkel gegeven tempo een reusachtig spectrum van proporties toelaat. HET RITME ALS HARMONISCH SYSTEEM De grootste nieuwigheid is dat we hier kennismaakten met het aankomstpunt, dat typisch is voor de muziek van Karnataka. Het aankomstpunt van een ritmische episode maakt integrerend deel uit van de improvisatie, het komt er op aan er naartoe te werken en het niet te missen. Voor ons kwam het er dus op aan om ons provisorisch van de logica van de lus, van de accumulatie, de repetitie los te maken. Bijvoorbeeld: door een stilte te laten aan het begin van een ritmische periode, word je gedwongen om in een andere, meer compacte porportie te spelen om de sequentie binnen de maat te beëindigen. Je comprimeert de ritmes of vermindert de druk en zo maak je stilte vrij. Om een bepaald effect te bereiken kun je ook een spelletje spelen met het aankomstpunt, het uitstellen of het anticiperen. Als ik de woorden anticipatie, vertraging, richting gebruik, besef ik dat het precies gaat om die elementen van de tonale harmonie waarvan de jazz zich maar zelden heeft losgemaakt. Het gaat om een harmonie van het ritme, een spel met spanningen op verschillende niveaus, dat zich op die manier in het geheugen van Aka Moon heeft gegrift. Het is precies deze nieuwe benadering van het ritme die een van de belangrijke kwesties is waar het in de hedendaagse geïmproviseerde muziek om draait. Dat geldt voor Steve Coleman in de Verenigde Staten, die de wortels van de Afro-Amerikaanse cultuur en hun evolutie in Cuba bestudeert; dat geldt eveneens voor de groep Hask in Parijs, die zich voedt met ingrediënten van hedendaagse muziek en totale improvisatie; of nog voor hindoe-musici die zich inspireren op Afrika en vice versa; of voor jonge Colombianen van over de Andes, die we hebben ontmoet en die net als wij rond het spel met proporties experimenteren, maar er een kleurensymboliek mee verbinden. I CHING Na ons onderzoek van ritmische vermenigvuldiging en vervolgens van het nieuwe potentiële vermogen dat het vlottende aankomstpunt biedt, hebben wij de eigenlijke harmonische dimensie verder uitgediept. De harmonie die we voordien gebruikten hadden we bewust eenvoudig gehouden: het kwam er op aan het contrapunt zijn gang te laten gaan, het niet te beteugelen. Maar wij kenden onze eigen codes voldoende, om zin te hebben er nieuwe vast te leggen want hoe meer codes, hoe makkelijker en hoe interessanter het wordt om er zich van los te maken en ervan af te wijken. De raga’s (Indische toonpatronen) interesseren mij, hun eindeloze combinaties doen me denken aan de I Tjing, het Chinese boek der veranderingen. Ze ontstaan bijvoorbeeld door de combinatie van tetrachorden, vergelijkbaar met de verbinding van de hexagrammen in de I Tjing. Op die manier varieer je de betekenis en de kleur. Maar het modale kan op meerdere manieren benaderd worden, minder of meer dynamisch, zoals blijkt uit het werk van zo verschillende muzikanten als Miles Davis, Bill Evans, Strawinsky, Bartók, Ravel of Coltrane. De I Tjing helpt me om beter de permanente verandering te zien, die onophoudelijk door de details in gang wordt gezet. Een geïntegreerde, nagestreefde verandering, door de afwisselend zich samentrekkende en expanderende energie van het Yin en het Yang. Ik had het daarnet over ritmes die gecomprimeerd worden door de expansie van de stilte wel de harmonie kan dezelfde fenomenen opwekken. Wat voor mij, vooral op het vlak van de harmonie, echt telt, is het contact met zielstoestanden: vibraties van de ziel en het inzicht in haar mysteries. HERINNERINGEN. KOSMISCHE HERINNERING Jazz is muziek zonder missing link. Hij is gegroeid in continuïteit, altijd als voortzetting van de bezieling van de voorgangers. Dat is rechtstreekse overdracht. Overigens, de Be-Bop en Charlie Parker zouden waarschijnlijk niet hebben bestaan zonder Bach. Dat is een ander soort herinnering, en die noem ik kosmisch. In dit reusachtige netwerk kruisen de verschillende soorten muziek elkaar en verbinden zich met elkaar op een mysterieuze manier, terwijl ze de geschiedenis van hen die ze creëerden meedragen. Elke ontmoeting wordt een verbinding met een stukje geheugen, waarin een stukje collectief geheugen vervat zit, en dat exploreer je en probeer je te verrijken. Bij deze ontmoeting verandert de tijd van kwaliteit. Hij verliest zijn lineariteit om naar het pluridimensionale te evolueren. Afgezien van onze interesse voor nieuw muziekmateriaal, proberen wij met Aka Moon in deze permanente exploratie onze intenties met die van onze talrijke gasten te synchroniseren. Proberen wij gastlanden te creëren waar verschillende levenswijzen, verschillende religies_, geen voorwendsels meer vormen voor uitsluiting. De jazz bezit de sleutels om met de hele wereld te communiceren. Van in het begin was hij geheel natuurlijk, hij was in wezen de eerste World Music. RADARS Het schrijven is een onderdeel van deze inventarisering en verruiming van de herinnering. De intuïtie bekleedt daarin een bijzondere plaats, omdat ze ruimte laat voor datgene waar we niet bij kunnen, voor dat wat we nog niet kennen. Zij leidt ons daar waar de decodering van de complexiteit ons zou kunnen afremmen; daar waar de fenomenen van vermeerdering en accumulatie in elkaar grijpen. Daar waar we het gevaar lopen om slaaf te worden van de snelheid van de verbindingen. En dan, tijdens een concert, dat echte reële tijd is, moet je jezelf met radars uitrusten. Snelheidsradars: snel denken als het traag gaat, traag denken als het snel gaat; of emotieradars, gericht op de andere. Het leven van improvisator is voor mij onlosmakelijk verbonden met dat van componist. SEXTET Ik heb het steeds moeilijker om een louter westerse visie, of beter gezegd, westers gehoor te hebben. Het wordt gekoppeld aan een oosters of een Afrikaans gehoor en wordt iets anders. Een kwestie van vibrerende velden. De soepelheid van snaren leent zich uitstekend voor het moduleren van de intensiteit van deze vibrerende velden (of liederen), dankzij hun harmonische en melodische dimensies. Ze bieden tal van mogelijkheden om te spelen met vertragingen en opschortingen, met lichte glissandi, micro-intervallen_ een hele erfenis die we gedeeltelijk door de muziek van Karnataka hebben leren kennen. Na Afrika dat ons de kracht van het vuur en de aarde leerde kennen_ na India, dat ons die van het water en de lucht leerde kennen_ In het Brahmaanse denken is de dimensie van de ether, Akasha, de kroniek van de herinnering van ons heelal. Alles is er onderling verwisselbaar. Ingeschreven, verbonden, in transformatie. Het schrijven is een van de werktuigen om dit veld te exploreren. Want het is een uitermate verfijnd werktuig, vooral in de voorbije eeuw. Op een andere manier dan met improvisatie, laat het toe om de grens tussen de binnen- en buitenkant van het zijn op te heffen.’ Opgetekend door Jean-Luc Plouvier, juni 2001