Michaël Levinas
Opdracht van Opéra de Lille en het frans Ministerie van Cultuur
Libretto : Je, tu, il door Valère Novarina (Prologue à la Métamorphose, opdracht van Opéra de Lille); libretto naar Die Verwandlung, Franz Kafka, 1915 : Emmanuel Moses, Michaël Levinas en Benoît Meudic
Regie : Stanislas Nordey
Creatie door het ensemble Ictus | Muzikale leiding : Georges-Elie Octors
Fabrice di Falco, Magali Léger
Opéra de Lille, march 2011
Decors: Emmanuel Clolus
Kostuums: Raoul Fernandez
Licht: Stéphanie Daniel
Repetitoor : Christophe Manien
IRCAM muziek-informatica designer : Benoît Meudic / Michaël Levinas (componist in residentie van het IRCAM)
Co-productie : Opéra de Lille / Ircam-Centre Pompidou
op deze pagina :
- INTENTIEVERKLARING
- BRIEF VAN MICHAËL LEVINAS AAN VALERE NOVARINA
INTENTIEVERKLARING
Michaël Levinas
De roman van Kafka “De Metamorfose” is voor mij een ware mythe en een directe theatrale inspiratie tot een gezongen taal in de wereld van de opera.
Tijdens mijn vorige opera's, “De Mantel” naar Gogol en “De Negers” naar Jean Genet stelde zich telkens de vraag naar de identiteit van het onderwerp (wie is de ik? wie is de ander?), de tekstuele en muzikale narratie, de toneeltijd.
Mijn ervaring met de teksten van Genet verplichtten me een striktere vorm te handhaven in de semiotieke structuren van de muzikale talen in relatie tot de Franse taal, en in die zo veelzijdige en complexe relatie tussen klank en betekenis.
Sinds het schrijven van de “Negers” ontwikkelde ik dit onderzoek doorheen mijn lessen aan het Conservatoire National Supérieur de Musique de Paris, voornamelijk rond het Europese repertoire van het einde van de XIXde eeuw en de XXste eeuw. Met name betrof het de ontmoetingen tussen Mallarmé, Verlaine en de Franse en Weense componisten van de XXste eeuw.
Met dit in het achterhoofd (tekst-zang-theater-opera) beeldde ik me een opera in rond “De Metamorfose” van Kafka en stelde deze keer een samenwerking voor tussen twee levende schrijvers, Valère Novarina en Emmanuel Moses.
In Valère Novarina vond ik niet alleen een groot dramaturg maar ook een taalvirtuoos met een bijzondere affiniteit voor variatie, mutatie en metamorfose.
Ook in Emmanuel Moses vind ik een creatief dichter, maar ook een getalenteerd vertaler uit het Duits en de erfgenaam van een filosofische school (Emmanuel Moses is de zoon van de filosoof Stéphane Moses, specialist in Rosenzweig, Scholem, Kafka en Levinas) die me na aan het hart ligt en me toenadering geeft tot de poëtische en spirituele thematiek in de wereld van Kafka.
Als voorbereiding op deze samenwerking op de scène, schreef ik in 2008 enkele madrigalen op teksten van Novarina en Geraschim Luca.
De structuur van deze nieuwe opera, “De Metamorfose”, zal geënt worden op een proloog van een originele tekst van Novarina, in navolging van de “Metamorfose” op de tekst aangepast en herschreven door Emmanuel Moses, naar de roman van Kafka.
Duur van de voorstelling: tussen 1u45 en 2u.
M.L.
BRIEF VAN MICHAËL LEVINAS
AAN VALERE NOVARINA
Beste Valère,
Hierbij enkele argumenten die naar mijn gevoel preciezer de theatrale dimensie weergeven van “De Metamorfose” en de bewerking tot een opera.
Deze sluit aan op een dubbel tijdsaspect:
1) Wat ik noem het tijdsaspect “van vandaag op morgen” (wanneer Gregor Samsa op een ochtend wakker werd na een bewogen nacht, was zijn bed veranderd in een enorme kakkerlak…)
2) Het tijdsaspect “rimpelloos”. Het gaat natuurlijk over de trage en bijna onmerkbare metamorfose van Gregor.
3) Deze metamorfose is ook die van een leefruimte die op brutale wijze breekt met het dagelijkse professionele leven (bezoek van een volmachthouder) en evolueert vervolgens onmerkbaar nar een zitting achter gesloten deuren met twee dimensies: de kamer waar Gregor verzwakt en de gangen op de achtergrond waar het gezin woont.
Het verhaal van deze Metamorfose is nagenoeg polyfoon: de rimpelloze tijd van de metamorfose en de progressieve insluiting en de gebeurtenissen (inval door de zus in de zitting achter gesloten deuren van Gregor, bewogen scènes van de vader en de huurders).
Deze twee narratieve tijdsaspecten overlappen elkaar.
4) Er zou dus een metamorfose van het lichaam zijn en een metamorfose van de ruimte en de twee zittingen achter gesloten deuren. Daarom dacht ik wat de scène betreft aan drie in elkaar schuivende salons:
De gesloten zitting van Gregor, de gesloten zitting van het gezin en helemaal achteraan de scène de straat en het gewone, alledaagse leven van “Jan en alleman”, de vrije lucht…
Dit chronologische en polyfone werk van Kafka op de ruimte en de narratief is essentieel voor de schriftuur en het verhaal van de opera. De narratieve en chronologische tekstualiteit is strikt verbonden met de muzikale vorm zelf. De vragen over “overgangen” van het ene moment naar een ander, van de ene scène in de andere, de metamorfose van de ene scène in de andere, van het ene woord in het andere, van de ene betekenis in de andere zijn het zenuwcentrum, in de film, in het theater, in de opera.
Dialogen, de vraag van de identiteit van het personage
5) Het personage, de IK, blijft hij in een menselijk lichaam dat verandert in een kakkerlak?
6) De vraag naar de identiteit van het personage wordt gesteld, de theatrale dialoog, de interne rede,
(wat de Pijl bij Molière heet “ik praat tegen mijn muts”)
Wie hoort wie? Op welk punt in de ontbinding van het lichaam wordt de dialoog onderbroken? Het gaat ook om het luisteren en het misverstand.
Ontbinding van de intermenselijke link en de mythe van het gezin
Deze spanning in de tekst lijdt tot het tragische besef van de ontbinding van de intermenselijke en familiale link, deze intuïtie van Kafka kondigt ook op tragische wijze de verschrikkingen van de concentratiekampen aan. (?)
Tekst en zangstijl: wat betreft de opera
De rol van Gregor Samsa zal gaan naar een contratenor.
Het zal draaien om een langzame metamorfose van de stem die ook zal worden tewerkgesteld door een technische morphing met muziekinstrumenten. Er worden geen dierengeluiden nagebootst, wel wordt gebruik gemaakt van de hybride principes die ik reeds in mijn vorige opera's verkende: teksten op tamboerijn in “De Negers”, Conferentie van Vogels, enz.
Ik zou willen dat de teksten de syntactische regels van de betekenis respecteren (aan de basis van bepaalde melodieën).
Waarbij toch ook de ruiskwaliteit van bepaalde medeklinkers wordt ontwikkeld.
In de kern van de poëtische en de prosodische ontdekking van de Franse taal stellen zich dezelfde eisen als bij de chronologische en temporele complexiteit van de tekstualiteit van Kafka.
Ontknoping
Dit nieuws geeft een kans op een ontknoping: we verwerpen de kakkerlak. Het leven begint opnieuw in de vrije lucht. De in elkaar schuivende salons breken open en laten het “daglicht” door, dat van de straat. De wereld herademt: na de oorlog… de wilde jaren!
Kunnen we de rol van Gregor Samsa incarneren? Kunnen we de kakkerlak voorstellen?
Kafka had verzocht op de eerste editie van de “De Metamorfose” de kakkerlak niet af te beelden. Ik wil deze aarzeling overstijgen door de rol te bewerken door de beweging.
De bewegingen van Gregor zullen moeten worden aangepast van een “tweevoeter” naar een kruipbeweging.
Een “dansscène” werd voorzien rond de verplaatsing van het reptiel dat de muren beklimt tot aan het plafond. De ritmische, muzikale en prosodische organisatie van de rol wordt gestructureerd rond de statische vorm of de verplaatsing van de reptielmens.
Hier kan ik niet meer verder en ik kijk uit naar de overvloedige en overrompelende verrassingen die uit jouw interpretatie zullen tevoorschijn komen.
Ik ben ervan overtuigd dat “De Metamorfose” een sterke tekst is en een ware theatrale mythe.
Deze mythe spreekt ons aan en in die zin is ze eigentijds. Ook de vraag van het verhaal op de scène stelt zich. Het gaat om een verhaal vervormd door de kracht van een moderne mythe; de opstand van het lichaam. Deze mythe doet me ook denken aan “de neus van Gogol” en “het Paviljoen van de kankerpatiënten” de Soljenitsyn. Het gaat niet meer om de legendes van de Opera van de XIXde eeuw.
Michaël Levinas
Valère Novarina by Pascale Bouhénic
Gregor Samsa (contratenor): Fabrice Di Falco
De Zus van Gregor (sopraan): Magalie Léger
De Vader (bariton): André Heyboer
De Moeder (contra-alto): Anne Mason
De werkgever (bas): Simon Bailey
De drie huurders (tenor, bariton, bas): Simon Bailey, Laurent Laberdesque, Arnaud Guillou
Het dienstmeisje (mezzo): Julie Pasturaud
Decors: Emmanuel Clolus
Kostuums: Raoul Fernandez
Licht: André Diot
Repetitoor : Christophe Manien
