With :
NL - inleiding, "3 sleutelwoorden" FR -introduction : the 3 keywords, extraits des écrits de Tom Johnson
Inleiding : sleutelwoorden
1. geen autobiografie Als men mij vraagt mijn muziek te omschrijven verklaar ik ze als een reactie op een romantisch en expressionistisch verleden. Ik leg uit dat ik iets objectiefs tracht te produceren, iets dat geen emoties uitdrukt en ook niet de emoties van de luisteraar tracht te manipuleren, een muziek die uiteindelijk helemaal buiten mijn eigen persoon valt. Ik wil de muziek ontdekken, en niet de componist. Zo heb ik het soms over bepaalde wiskundige formules die me toelaten subjectieve beslissingen uit te schakelen ten voordele van logische en objectieve deducties. Een andere keer zeg ik het met de woorden van Morton Feldman: “laat de muziek zijn wat ze wil”. Soms praat ik over dit alles omdat ik denk dat dit helpt te begrijpen wat en waarom ik dit alles doe. Maar, wat ik ook doe, er resten altijd nog vragen: Wat worden we verondersteld te voelen? Hoe kan muziek zo onpersoonlijk zijn? Probeert u nooit iets uit te drukken? Leidt dit alles niet tot een zeer koude muziek, ontdaan van alle betekenis? Enz. Het begrip van muziek als zelfexpressie is zo verankerd in onze muzikale opleiding dat het grootste deel van het publiek gedesoriënteerd is bij het ontbreken ervan. Op een zekere dag, gefrustreerd door het onvermogen mijn esthetische ideeën aan een groep studenten uiteen te zetten, zei ik eenvoudigweg; “Ik ben niet geïnteresseerd in autobiografie”. Dit is het sleutelwoord, en opeens was het voor iedereen duidelijk. Tom Johnson
2. waarheid Iets is waar als iets overeenkomt met wat men in het dagelijkse leven kan waarnemen, als het een specifieke logica volgt en als het op een of andere manier aantoont dat iets coherent en precies is. Natuurlijk is ‘waar en onwaar’ soms zeer relatief, maar vaak zijn dingen absoluut waar, verheven boven elke twijfel en soms lijkt er zelfs een relatie te bestaan tussen waarheid en schoonheid. Toch zou ik niet durven beweren dat waarheid altijd mooi is. Wel staat vast dat dingen niet mooi zijn wanneer ze onwaar zijn, zoals muzikanten die de foute noten spelen, een maat in de muziek weglaten, of een vijf kwarts maat spelen in plaats van een vier kwarts maat Er schuilt natuurlijk een nadeel in het zoeken naar dit soort van perfectie, daar uitvoerders zelden foutloos spelen. Meestal ontstaat er zo een ongelukkig moment, zoals een fout, een zekere hoorbare ‘onwaarheid’ in mijn transparante muziek, die de uitvoering een zekere frustratie meegeeft, los van de tonale rijkdom, snelheid, virtuositeit, opwinding, intensiteit en andere positieve elementen die er nog mogen aanwezig zijn. Nu en dan zijn er ook voordelen, wanneer een goede uitvoerder zich bijzonder goed concentreert kan men wel eens een uitvoering kan horen zonder één enkel fout, een zuivere hoorbare waarheid. Dit is dan buitengewoon bevredigend.
3. interpretatie Het derde sleutelwoord is ‘interpretatie’. Om dit uit te leggen moet ik teruggaan naar de oorsprong van het begrip ‘waarheid’. Waar komen permutaties vandaan? Wie heeft er beslist dat vijf elementen op 120 manieren kunnen gepermuteerd worden? Wel, ik geloof dat zoiets voorbepaald is, dat dit gelijk is op elke andere planeet of voor elk andere soort. Zulke dingen bestonden al voor er mensen rondliepen op aarde. Wij hebben ze enkel ontdekt maar niet uitgevonden. We moeten hiermee voorzichtig zijn daar wiskundige fenomenen abstract zijn. Zo weten we bijvoorbeeld dat een lijn de kortste afstand is tussen twee punten, maar ook dat dit het theorema van Euclides heet. Het is bijzonder moeilijk, zoniet onmogelijk, om zichtbare lijnen te vinden in de natuur of zelfs om aan te tonen dat klanken en röntgenstralen in rechte lijnen bewegen. We hebben geen fysiek of empirisch bewijs voor het bestaan van zulke lijnen. Dit geldt ook voor cirkels, driehoeken en geometrie in het algemeen. We houden van deze Euclidische manier om zaken te verklaren en het stelt ons in staat om de schuine zijde, de omtrek en andere zaken te bepalen die onmiddellijk toepasbaar zijn op de fysieke natuurlijke wereld, de zogenaamde ‘realiteit’, die Platonische denkers echter minder echt vinden dan de lijn en de schuine zijde. Ik ben er van overtuigd dat muzikale fenomenen absoluut zijn en niet eenvoudigweg gecreëerd zijn door muzikanten. Nu ik heb uitgelegd dat het meeste van wat ik gebruik, wanneer ik een van mijn wiskundige werken schrijf, combinaties, formules en symmetrie is, zaken die we hebben ontdekt in plaats van uitgevonden, kan ik teruggaan naar het derde sleutelwoord: ‘interpretatie’. Mijn begrip van compositie is niet zo zeer gericht op het componeren van nieuwe werken, maar simpelweg op het interpreteren van zaken die al ergens anders bestaan. Als je iets ontdekt dat al in de natuur aanwezig is, doe je niets anders dan deze natuur te interpreteren.
De voorstelling heet "Maximum Efficiency" naar de gelijknamige titel van het eerste werk. Het geheel duurt een 40-tal minuten maar kan zich in loop van de tijd nog verder ontwikkelen. Het voorkomen van de acteur of actrice is eerder ernstig, telegeniek en richt zich tot het publiek. Het decor is lichtjes fout en ouderwets: plastieken bloemen, een neutraal bureau, koele belichting,... De muzikanten spelen geconcentreerd als goed gesmeerde bolides, maar bescheiden en wanneer mogelijk licht van elkaar verwijderd. De volgorde van stukken is nog zuiver hypothetisch. Elke werk is een autonome actie, zoals in een circus of in een gepopulariseerde wetenschappelijk uitzending. Ik zou graag beginnen met Maximum Efficieny omdat de tekst bij de legende duidelijk verwarring schept (zie volgende paragraaf). “Eggs and Baskets”, waarbij twee muzikanten tot het uiterste van hun kunnen gaan, sluit het programma af. De volgorde zal echter tijdens het repetitieproces komen vast te staan.
(de toon wordt gezet, pop-minimalisme) Ingeleid met de woorden : " Most music is inefficient. It uses more ideas than necessary, takes more time than necessary, requires more performing energy than necessary (...) and generally does not provide a good model for modern society with high productivity". De muziek: drie instrumentisten, waaronder één electrisch basgitaar, spelen zo luid en snel mogelijk één noot naar elkaar terug, het resultaat doet denken aan de muziek van “Andriessen”. (zoals gezien op de televisie) In dit werk is de dialoog tussen acteur en instrument het meest intens: de muziek illustreert hier onvermoeibaar kleine en banale verhaaltjes uit het dagelijkse leven. Niet expressief, enkel de naakte analogieën en logische problemen: hoe drie koppels aan eenzelfde tafel kunnen zitten, een ladder bestijgen, zo snel mogelijk boodschappen doen in 4 winkels, enz. De indruk van overbodigheid tussen tekst en muziek is lachwekkend. Met succes gebracht in Strasbourg (Musica, 1998) (de schoonheid van het getal) Muzikaal gezien het meest interessant werk. Analoog met de problemen in de Arabische kunst: hoe volledig een oppervlakte te dekken met 2 of 3 motieven? De solist stelt hier kleine gesyncopeerde motieven voor (enkele in een hoog register, andere in een laag register) die daarop met elkaar gecombineerd worden in complexe ostinato structuren (een opeenvolging van zestiende noten). De met elkaar verweven motieven blijven hoorbaar dankzij de extreme tessituren: een virtuele polyfonie tot klinken gebracht door één solist. Adembenemend. De acteur op zijn/haar beurt stelt elke combinatie voor, op een ietwat nerveuze manier, « op de tel », in een droge rap stijl, om de uitvoerder uit te dagen: ziehier motief 1 ! en nu 3 ! en 1 en 2 geeft...! 1 en 2 en 3 klinkt als volgt...enz. (<flabbergasting virtuosity> ) Hoe eieren te verdelen in twee manden. De ‘hyper-analogie’: één ei in mand 1 staat gelijk aan één noot van de klarinet, een ei in mand 2 staat gelijk aan één noot van de fluit. Op het einde krijgen we alle distributiemogelijkheden tussen 2 muzikanten en 6 noten van een korte toonladder te horen: een snelle hoketus en super-virtuoos. De twee muzikanten moeten, als in stereo, zo ver mogelijk van elkaar staan, zonder ritmische controle te verliezen.
- 4 werken van Tom Johnson gebracht door Ictus, circa 40 minuten, voor één acteur en 3 muzikanten (fluit, klarinet, basgitaar) - te voorzien : PA met 1 micro voor de acteur (televisie sound, eventueel een zeer lichte vervorming –bij voorbeeld met een harmonizer die de stem transponeert naar een soort van sonoriteit “orson welles op de radio”) -Ictus zorgt voor een sober decor en een lichtplan, etc -de basgitaar speelt met eigen versterker (autonoom, niet via PA)
De liefhebbers zullen met veel plezier het artikel lezen van de musicoloog François Nicolas over de relatie tussen muziek en wiskunde. De relatie is nooit onmiddellijk, zegt hij maar steeds bemiddeld. Hij beschrijft zes types van mogelijke onmiddellijkheden: de metafoor, theorie, fictie, applicatie, conditionering, inclusie (zie 2de hoofdstuk, onder tabel 1) Tom Johnson wordt hier geciteerd als een typisch voorbeeld van inclusie (insluiting): de muziek hoort letterlijk toe aan de wiskunde. Een middeleeuwse houding, besluit de musicoloog. Het elegante en discreet ironische karakter van Johnson’s teksten laat toch ruimte voor discussie: als het nu eens ging om ficitie ? ...
FR introduction : The Three Keywords
1. no autobiography Quand on m’interroge sur ma musique, je la décris souvent comme une réaction au passé musical romantique et expressionniste. J’explique que je cherche à produire quelque chose de plus objectif, quelque chose qui n’exprime pas mes émotions, qui ne manipule pas non plus les émotions de l’auditeur, qui soit enfin totalement extérieur à ma personne. Parfois je dis: “Je veux trouver la musique, et non la composer”. Parfois je parle de certaines formules mathématiques qui permettent de remplacer les déci-sions subjectives par des déductions logiques et objectives. Parfois je cite mon maître Morton Feldman qui disait souvent: “Laissez la musique faire ce qu’elle veut”. Parfois je parle de tout cela, en croyant que cela aidera à comprendre ce que je fais et pour-quo je le fais. Mais quoi que je fasse, il y a toujours des questions: Que sommes-nous suppo-sés ressentir ? Comment une musique peut-elle être aussi impersonnelle ? Ne cherchez-vous jamais à exprimer quelque chose ? Est-ce que cela ne conduit pas à une musique froide, dépourvue de signification ? Etc, etc. L’idée de la musique comme expression de soi est si ancrée dans notre éducation musicale que la plupart des gens sont désorientés lorsqu’une musique en est dépourvue. Un jour, frustré par mon incapacité à communiquer mes idées esthétiques à un groupe d’étudiants, j’ai dit simplement: “Je ne m’intéresse pas à l’autobiographie.” C’était le mot-clé, et soudain tout le monde comprenait. Tom Johnson 2. truth Something is true if it correlates to what one can observe in the real world, if it follows its particular logic, if we can somehow demonstrate that it is coherent and correct. Of course, true and false are often only relative, but often things are absolutely true, beyond any doubt, and sometimes there even seems to be a connection between truth and beauty. I would not say that the truth is always beautiful, but things are certainly not beautiful when they are untrue, as when musicians play wrong notes, or leave out a measure in the music, or insert an incorrect 5/4 measure in what is supposed to be 4/4 music. Naturally there is a disadvantage in seeking this kind of perfection, because performers are rarely perfect. There is usually some unfortunate moment, some mistake, some untruth that is quite audible in my transparent music, and that makes the performance somehow unsatisfying, regardless of tonal richness, speed, virtuosity, excitement, intensity and whatever other positive qualities may be present. Of course there is also an advantage, because occasionally, when a good performer is concentrating very well, one can hear a performance without a single mistake, a pure audible truth, and that is extremely satisfying. 3. interpretation The third key word is “interpretation,” but to explain that I must go back to truth, and then back even further to the source of truth. Where do permutations come from? Who decided that five elements can be permuted in 120 ways? Well, I believe that such things are given, that they would be the same on another planet or for another species. Such things existed before humans were on earth, and they have merely been discovered by us, not invented. We have to be careful here, because mathematical things are abstract, and sometimes one can argue that they really are human inventions rather than discoveries. We know that a line, for example, is “the shortest distance between two points,” but we also know that this is only a theorem of Euclid. It is very hard, if not impossible, to find visible lines in nature, or even to show that sounds and x-rays move in straight lines. We have no physical, empirical evidence for lines, and this can also be said of circles and triangles and geometry in general. We like this Euclidian way of explaining things, however, and it enables us to calculate hypotenuses and circumferences and lots of other things that are directly applicable to the physical natural world, the so-called “real” world, which platonic thinkers continue to find less real than the line and the hypotenuse. I believe that many musical phenomena also have absolute existence, and were not simply invented by musicians. Now that I have explained that most of what I am using when I write one of my mathematical pieces is things like combinations and formulas and symmetries, things we have simply discovered rather than invented, I can get back to the third keyword, “interpretation,” and explain that my idea of composing is not so much composing new things, but simply interpreting things that already exist elsewhere. If you are simply discovering something already present in nature, you are just interpreting nature.
Maximum Efficiency est un montage de pièces de Tom Johnson pour solistes et narrateur, à la manière d'expériences de physique amusante. La musique semble y être traitée comme une science exacte; la trivialité des propos tenus ouvre cependant une faille, d'où surgit un inquiétant humour. Le titre est emprunté à la première pièce. Le tout fait une quarantaine de minutes. L'acteur-présentateur a une présence sérieuse, télévisuelle, s'adresse au public, n'essaie pas d'être drôle. Le décor est légèrement décalé ou démodé : fleurs en plastique, par exemple. Les musiciens sont concentrés, surentraînés, très humbles, un peu éloignés l'un de l'autre. Petit décor et éclairages de Tom Bruwier. Ictus fournit le petit décor et un plan d'éclairage, les pupitres, etc.
Les quatre pièces de Tom Johnson Maximum Efficiency, 1991, 7', pour flûte clarinette et basse Introduit par un discours glaçant : " Most music is inefficient. It uses more ideas than necessary, takes more time than necessary, requires more performing energy than necessary (...) and generally does not provide a good model for modern society with high productivity". La pièce est en effet un concentré d'efficacité combinatoire. Jeu très rapide et fort sur une note, pour trois instruments, résultat sonore assez "Andriessen", surtout joué comme ici avec basse électrique.
Bed Times Stories, 1985, 12, clarinette La pièce où le dialogue acteur/instrument est le plus intense : la musique illustre sans cesse des petites histoires quotidiennes, comme dans Babar. Mais il n'y a rien d'expressif, juste des représentations analogiques et des problèmes de logique : comment disposer 3 couples à table, monter une échelle, faire ses courses au plus vite dans 4 magasins, etc. L'effet de redondance entre texte et musique est hilarant (rire nerveux). Déjà joué avec succès à Musica Strasbourg en 1998 dans une soirée de cabaret.
Tile Work for flute, 2003, 10' La pièce la plus intéressante musicalement. Analogie avec les problèmes de pavage de l'art arabe : comment couvrir totalement un plan avec 2 ou 3 motifs répétés? Ici, le soliste présente des petits motifs syncopés (certains en registre haut, d'autres en registre bas) qui sont ensuite combinés dans des phrases complexes à structure d'ostinato (défilement de doubles croches). Les motifs enchevêtrés restent cependant lisibles grâce aux tessitures : polyphonie virtuelle générée par un soliste. Assez soufflant. L'acteur présente chaque combinaison d'une manière un peu nerveuse et sadique, "sur le beat", comme à la foire, comme pour défier l'instrumentiste : voici le motif 1 ! et le 3 ! ... et on combine 1 et 2 ! ... et 1 et 2 et 3 ensemble, cela donne ! ... etc....
Eggs & Basket, 1987, 12', flûte et clarinette Problème de distribution d'oeufs dans 2 paniers. Hyper-analogique : un oeuf dans un panier est représenté par 1 note de clarinette, un oeuf dans l'autre panier par 1 note de flûte. A la fin, toutes les possibilités de distribuer entre 2 musiciens les 6 notes d'une petite gamme : hoketus rapide, d'une virtuosité rythmique très poussée. Les 2 musiciens sont alors très éloignés, le plus "stéréo" possible.
dixit johnson "Quand on m’interroge sur ma musique, je la décris souvent comme une réaction au passé musical romantique et expressionniste. J’explique que je cherche à produire quelque chose de plus objectif, quelque chose qui n’exprime pas mes émotions, qui ne manipule pas non plus les émotions de l’auditeur, qui soit enfin totalement extérieur à ma personne. Parfois je dis: “Je veux trouver la musique, et non la composer”. Parfois je parle de certaines formules mathématiques qui permettent de remplacer les décisions subjectives par des déductions logiques et objectives. Parfois je cite mon maître Morton Feldman qui disait souvent: “Laissez la musique faire ce qu’elle veut”. Parfois je parle de tout cela, en croyant que cela aidera à comprendre ce que je fais et pourquoi je le fais. Mais quoi que je fasse, il y a toujours des questions: Que sommes-nous supposés ressentir ? Comment une musique peut-elle être aussi impersonnelle ? Ne cherchez-vous jamais à exprimer quelque chose ? Est-ce que cela ne conduit pas à une musique froide, dépourvue de signification ? Etc, etc. L’idée de la musique comme expression de soi est si ancrée dans notre éducation musicale que la plupart des gens sont désorientés lorsqu’une musique en est dépourvue. Un jour, frustré par mon incapacité à communiquer mes idées esthétiques à un groupe d’étudiants, j’ai dit simplement: “Je ne m’intéresse pas à l’autobiographie.” C’était le mot-clé, et soudain tout le monde comprenait." Tom Johnson
- 4 oeuvres de Tom Johnson présentées par l'ensemble Ictus, - prévoir un système son avec 1 micro pour l'acteur, qui sera très légèrement amplifié (son télé ou léger traitement - par exemple, harmonizer qui transpose la voix vers une sonorité "orson welles à la radio") - ictus fournit un décor minimal et un plan d'éclairage, les pupitres, etc. - la basse électrique est autonome (ampli individuel)
Les amateurs liront avec profit l'article du musicologue François Nicolas sur les rapports entre musique et mathématique. Le rapport n'est pas nécessairement immédiat, dit-il, mais peut médiatisé par une discipline tierce. Il recense cependant six types d'immédiateté possibles : métaphore, théorie, fiction, application, conditionnement, inclusion (voir le chapitre II, en-dessous du "tableau 1"). Lien vers l'article Tom Johnson y est cité comme typique du rapport d'inclusion : la musique appartiendrait littéralement aux mathématiques. Position moyennâgeuse, conclut le musicologue. Le caractère élégant et discrètement ironique des inventions de Johnson permet cependant de discuter : s'il s'agissait de fictions? d'un "comme si"? Etc... Un article écrit par Johnson, disponible en pdf depuis son propre website : Found Mathematical Objects D'autres liens sur la page suivante, avec en outre des conférences de Johnson en mp3 : ici
| ||
 | | |
